Overslaan en naar de inhoud gaan
Onderzochte microscoop met bolle lens van Universiteitsmuseum Utrecht
Onderzochte microscoop met bolle lens van Universiteitsmuseum Utrecht

Onderzoek Rijksmuseum Boerhaave en TU Delft

Antoni van Leeuwenhoek zette concurrenten op dwaalspoor

Een microscoop die Antoni van Leeuwenhoek gebruikte voor baanbrekend onderzoek bevat een verrassend gewone lens. Dat blijkt uit nieuw onderzoek van Rijksmuseum Boerhaave en de TU Delft. Het resultaat is opmerkelijk, omdat Van Leeuwenhoek (1632-1723) andere onderzoekers wijsmaakte dat zijn instrumenten uitzonderlijk waren. Daardoor is er meer dan driehonderd jaar gespeculeerd over zijn lenzenmaakmethode. De resultaten van het onderzoek zijn op 14 mei j.l. gepubliceerd in Science Advances.

Eerder onderzoek in 2018 toonde al aan dat een deel van Van Leeuwenhoeks microscopen, doorsnee, geslepen lenzen bevatte. Voor het onderzoek werd een bijzonder sterk vergrotend (266x) exemplaar uit de collectie van het Universiteitsmuseum Utrecht (UMU) gebruikt. Dit inmiddels iconische Utrechts microscoopje van 2,5x4,6 cm (zie onderstaande foto) van Van Leeuwenhoek staat model voor alle Van Leeuwenhoek microscopen. Daarin bleek weliswaar een ander type lens te zitten, maar tot ieders verbazing betrof het een reeds bekende lenzenmaakmethode.

Baanbrekend maar geheimzinnig

Met zijn microscopen zag Antoni van Leeuwenhoek een nieuwe wereld vol klein leven waarvan niemand ooit het bestaan had vermoed. Als eerste nam hij eencellige organismen waar en daarom wordt hij de vader van de microbiologie genoemd. Zijn observaties waren ongeëvenaard en bleven dat tot meer dan een eeuw na zijn dood.

Tijdgenoten waren nieuwsgierig naar de lenzen waarmee Van Leeuwenhoek zijn verbazingwekkende prestaties leverde. Maar Van Leeuwenhoek deed geheimzinnig en suggereerde dat hij zijn lenzen op een heel eigen manier maakte. Dat was onzin, in ieder geval wat de Utrechtse lens betreft. Dat werd duidelijk toen de onderzoekers van Rijksmuseum Boerhaave en de TU Delft de Utrechtse microscoop onderwierpen aan zogenoemde neutronentomografie. Daarmee konden de onderzoekers de lens bekijken zonder de kostbare microscoop te openen en zo te vernielen. Het instrument werd bij het Reactor Instituut Delft in een neutronenbundel geplaatst en dat leverde een driedimensionaal beeld op van de lens.

Image
Onderzoeksreactor TU Delft
Onderzoeksreactor TU Delft

Die lens bleek opvallend bol te zijn. Het uiterlijk komt overeen met een bekende productiemethode uit Van Leeuwenhoeks tijd: hoogstwaarschijnlijk is de lens gemaakt door een dun glazen staafje in vuur te houden, waardoor het einde opkrulde tot een bolletje, dat vervolgens van de staaf werd gebroken.

Die methode was in 1678 beschreven door een andere invloedrijke microscopist, de Brit Robert Hooke, die daarmee andere onderzoekers had beïnvloed. Mogelijk keek ook Van Leeuwenhoek de methode van hem af. De nieuwe ontdekking is ironisch omdat juist Hooke heel nieuwsgierig was naar Van Leeuwenhoeks ‘geheime’ werkwijze.

Het onderzoek laat dus zien dat Van Leeuwenhoek uitzonderlijk goede resultaten boekte met opvallend gewone lenzen.

Universiteitsmuseum Utrecht vernieuwt

Het UMU wordt een dynamische en leerzame ontmoetingsplek. Het museum is onderdeel van de Universiteit Utrecht: een brede, internationale onderzoeksuniversiteit van hoge kwaliteit. Zij hebben toegang tot een schat aan informatie en objecten uit de rijke historie en actualiteit van onderwijs en onderzoek. Zij tonen onderzoek van vroeger, maken verbinding met de actualiteit en kijken naar de toekomst. Hierdoor kan het UMU hét onderzoeksmuseum van Nederland worden. Naar verwachting zal het museum in het najaar van 2022 zijn deuren weer openen voor het publiek.

Rijksmuseum Boerhaave

Rijksmuseum Boerhaave is Europees Museum van het Jaar 2019. In het museum ontdek je meer over de belangrijkste uitvindingen uit de Nederlandse wetenschapsgeschiedenis. Het museum biedt jong en oud een kijkje in de intrigerende wereld van de wetenschap en laat zien waar het in de wetenschap om draait: nieuwsgierigheid, lef, creativiteit en doorzettingsvermogen.

Besmet!

In het museum is de spraakmakende tentoonstelling Besmet! te zien. Besmet! toont een intrigerende balans tussen gezondheid en reëel risico en tussen maatschappelijke uitsluiting en empathie. Hoe gingen we vroeger om met epidemieën zoals pest en pokken? Welke inzichten bieden historische epidemieën voor de toekomst? En welke oplossingen biedt de wetenschap? Met de tentoonstelling en een prikkelend randprogramma wil het museum een zo breed mogelijk publiek laten ontdekken wat het belang is van wetenschap voor het leven van nu.

Tentoonstelling Besmet! is te zien tot en met 9 januari 2022.

Rijksmuseum Boerhaave
Lange St. Agnietenstraat 10
Leiden
rijksmuseumboerhaave.nl